{"id":4421,"date":"2019-03-20T18:44:44","date_gmt":"2019-03-20T15:44:44","guid":{"rendered":"http:\/\/dokuzadabirdeniz.com\/?p=4421"},"modified":"2019-10-02T23:01:26","modified_gmt":"2019-10-02T20:01:26","slug":"neden-hayvan-haklari-hareketini-desteklemeliyiz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dokuzadabirdeniz.com\/?p=4421","title":{"rendered":"Neden hayvan haklar\u0131 hareketini desteklemeliyiz?"},"content":{"rendered":"
<\/div>\n
\n

Anna E. Charlton, Sue Coe, Gary L. Francione (*)<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00c7ev: El\u00e7in Gen<\/strong><\/em><\/p>\n

Hayvan haklar\u0131 hareketi ge\u00e7ti\u011fimiz yirmi y\u0131l i\u00e7inde muazzam bir geli\u015fme g\u00f6sterdi, hayvan haklar\u0131 savunucular\u0131 da hayvanlar\u0131n deneylerde, g\u0131da, tekstil ve e\u011flence sekt\u00f6rlerinde kullan\u0131lmas\u0131na etkin bi\u00e7imde kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131lar.<\/strong> Bu konuyu kamuoyunun g\u00fcndemine ta\u015f\u0131may\u0131 ba\u015fard\u0131k. Yan\u0131k deneylerinde alev lambas\u0131yla da\u011flanan taz\u0131lar\u0131n ve domuzlar\u0131n, hi\u00e7bir i\u015fe yaramayan pahal\u0131 kafa yaralanmas\u0131 deneylerinde beyinleri \u201ch\u0131zland\u0131r\u0131lan\u201d primatlar\u0131n korkun\u00e7 g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerini herkesin g\u00f6rmesini sa\u011flad\u0131k. S\u00fct danalar\u0131n\u0131n do\u011fduktan bir g\u00fcn sonra annelerinden ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131, 50 santimetrelik \u201cbataryalara\u201d hapsedilip kas geli\u015fimlerinin engellendi\u011fi, t\u00fcketiciler s\u0131rf \u201cs\u00fct danas\u0131\u201d yiyebilsin diye kans\u0131z olmalar\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in sadece s\u0131v\u0131yla beslendikleri konusunda hemen hemen herkesi bilgilendirdik. Hayvanlara y\u00f6nelik k\u00f6t\u00fc muamelelerin ard\u0131 arkas\u0131 kesilmiyor, bug\u00fcn ancak \u00e7ok bilin\u00e7siz ya da duyars\u0131z insanlar, postmodern teknoloji toplumunda hayvanlar\u0131n \u00e7ok k\u00f6t\u00fc muamele g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ger\u00e7e\u011fini ink\u00e2r edebilir.<\/p>\n

Gelgelelim, solun bu konudaki tavr\u0131 hayvan haklar\u0131 hareketini ya g\u00f6rmezden gelmek ya da bu harekete ku\u015fkuyla, belki de d\u00fc\u015fmanca yakla\u015fmak oldu. Hayvan haklar\u0131 hareketi solun nezdinde tam anlam\u0131yla bir burjuva hareketi, esasen beyaz, \u00fcst s\u0131n\u0131f, apolitik, hatta muhafazak\u00e2r bir hareket; hayvan haklar\u0131 savunucular\u0131 da hayvanlar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 insanlar\u0131nkinden \u00fcst\u00fcn tutan, \u00e7o\u011fu zaman yoksullar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131na zarar vermeyi g\u00f6ze alan insanlar.<\/p>\n

\u0130lericilerin bu tepkilerinin alt\u0131nda yatan belli ba\u015fl\u0131 d\u00f6rt neden var: Bunlar\u0131n gerek\u00e7esini anlayabiliriz, ama kesinlikle me\u015fru de\u011filler.<\/p>\n

\u2022 \u00d6ncelikle ilericiler, tarihsel k\u00f6kenleri itibar\u0131yla, ev hayvanlar\u0131yla ilgili olarak 19. y\u00fczy\u0131lda geli\u015fen orta ve \u00fcst orta s\u0131n\u0131f mefhumlar\u0131na ve i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n hayvanlara k\u00f6t\u00fc muamelesine y\u00f6neltilen burjuva men\u015feli ele\u015ftiriye ba\u011fl\u0131 olan bir harekete mesafeyle yakla\u015f\u0131yor. Buradaki \u00f6rt\u00fck kabul \u015fu: Bug\u00fcn hayvan haklar\u0131 felsefesinin, orta ve \u00fcst s\u0131n\u0131f m\u00fclkiyet mefhumlar\u0131yla ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor ve yaln\u0131zca i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n hayvanlara k\u00f6t\u00fc muamelesine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 iddia ediliyor.<\/p>\n

\u2022 \u0130kincisi, her ne kadar \u00e7o\u011fu ayd\u0131nlanm\u0131\u015f kimse hayvanlara \u201cinsanca\u201d muamele edilmesini savunsa da, ilericiler \u015funu fark edemiyorlar ki hayvanlar ba\u015fka bir ki\u015finin \u00f6zel m\u00fclk\u00fc olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc s\u00fcrece onlara \u201cinsanca\u201d muamele edilmesi s\u00f6z konusu olamaz. Yani, \u00f6zel m\u00fclkiyete \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kanlar, hayvanlar s\u00f6z konusu oldu\u011funda bu ele\u015ftirilerini bir yana b\u0131rak\u0131p hayvanlar\u0131n \u00f6zel m\u00fclk stat\u00fcs\u00fcn\u00fc kabul ediyor, kapitalist ya da sosyalist bir toplumda akla gelebilecek her t\u00fcrl\u00fc ama\u00e7 do\u011frultusunda kullan\u0131lmalar\u0131nda herhangi bir sorun g\u00f6rm\u00fcyorlar.<\/p>\n

\u2022 \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc -ve belki de en temeli- ilericiler t\u00fcrc\u00fcl\u00fck ya da t\u00fcr ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131 mefhumlar\u0131n\u0131 hi\u00e7bir zaman a\u00e7\u0131k\u00e7a reddetmiyor. Biyomedikal end\u00fcstrinin ve tar\u0131m i\u015fletmelerinin propagandalar\u0131n\u0131 benimsiyorlar ve san\u0131yorlar ki hayvan haklar\u0131 hareketi ve t\u00fcrc\u00fcl\u00fck doktrini, hayvan haklar\u0131 ile insan haklar\u0131 aras\u0131nda denklik kuruyor ya da hayvanlara toplumun en yoksul mensuplar\u0131na ya da \u00f6z\u00fcrl\u00fclere k\u0131yasla daha fazla hak tan\u0131nmas\u0131n\u0131 savunuyor. Bunlar \u00e7ok yanl\u0131\u015f yorumlar, ama yukar\u0131da da de\u011findi\u011fimiz gibi, hayvanlar\u0131 kullanmaktan \u00e7\u0131kar sa\u011flayan b\u00fcy\u00fck i\u015fletmelerin s\u00fcrekli olarak \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc, ana-ak\u0131m bas\u0131nda da yans\u0131mas\u0131n\u0131 bulan iddialar.<\/p>\n

\u2022 D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, pek \u00e7ok ilerici, hayvan refah\u0131na y\u00f6nelik \u00e7abalar\u0131 hayvan haklar\u0131 m\u00fccadelesi san\u0131yor. Hayvan refah\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131, \u00e7ok muhafazak\u00e2r bir doktrindir ve mevcut durumu idame ettirmede b\u00fcy\u00fck -genellikle parasal- \u00e7\u0131karlar\u0131 olanlar taraf\u0131ndan savunulmas\u0131 muhtemeldir (ki \u00e7o\u011funlukla b\u00f6yle oluyor).<\/p>\n

Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, bir\u00e7ok hayvan haklar\u0131 savunucusu da hayvan haklar\u0131 meselesine sanki solculara da, liberallere de, muhafazak\u00e2rlara da hi\u00e7 ayr\u0131ms\u0131z hitap edebilecek, siyasal a\u00e7\u0131dan \u201cn\u00f6tr\u201d bir meseleymi\u015f gibi yakla\u015f\u0131yor. Baz\u0131 s\u00f6z\u00fcmona hayvan haklar\u0131 savunucular\u0131n\u0131n, hayvanlar d\u0131\u015f\u0131nda herhangi bir konuda kendilerine bir soru y\u00f6neltildi\u011finde s\u0131kl\u0131kla \u201cbu konuda ortak bir tavr\u0131m\u0131z yok\u201d yan\u0131t\u0131n\u0131 vermesi, bu yakla\u015f\u0131m\u0131n en bariz tezah\u00fcr\u00fc.<\/p>\n

Bu yaz\u0131da, hayvan haklar\u0131 hareketinin tarihsel ve kuramsal temellerinin izini s\u00fcrece\u011fiz. Solun bu hareketi fena halde yanl\u0131\u015f anlad\u0131\u011f\u0131; bu hareketin solun duyarl\u0131l\u0131klar\u0131na uzak ya da siyaseten tarafs\u0131z olmak \u015f\u00f6yle dursun, do\u011fru anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 takdirde sola -hatta i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131na- ait bir hareket oldu\u011fu sonucuna varaca\u011f\u0131z.<\/p>\n

EL\u0130T\u0130ST K\u00d6KENLER?<\/h3>\n

Howard Parsons Marx and Engels on Ecology<\/em> adl\u0131 eserinde sosyal reformcular\u0131n hayvanlar\u0131n hayat ko\u015fullar\u0131n\u0131n iyile\u015ftirilmesiyle do\u011fal olarak ilgilendi\u011fini, ama hayvanlarla ilgili kayg\u0131lar\u0131n daha ziyade \u201cvarl\u0131kl\u0131 s\u0131n\u0131flar, y\u00fcksek gelirli ya da profesyonel meslek sahibi insanlar aras\u0131nda do\u011fdu\u011fu\u201dnu iddia eder; bu insanlar\u0131n da \u201ckaynaklar\u0131n halk taraf\u0131ndan ya da sosyalist bir y\u00f6netimle denetlenmesi olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda elitist bir korku\u201d i\u00e7inde olduklar\u0131n\u0131 ve \u201ckendi \u00f6zel m\u00fclklerini korumak istediklerini\u201d belirtir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f \u00e7er\u00e7evesinde i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 reformun kurban\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc reformcular, zenginlerin -tilki av\u0131 gibi- kanl\u0131 zevklerini hedef almay\u0131p, sadece alt s\u0131n\u0131flar\u0131n hayvanlara y\u00f6nelik k\u00f6t\u00fc muamelesini ortadan kald\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fmakla hi\u00e7 de adil olmayan bir yakla\u015f\u0131m benimsemi\u015flerdir.<\/p>\n

\u0130\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 ayn\u0131 zamanda reformun \u00f6n\u00fcnde bir engel olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. 19. y\u00fczy\u0131ldaki hayvan deneyi kar\u015f\u0131t\u0131 hareketin tarihini anlatan temel kaynak olarak de\u011ferlendirilen kitab\u0131n yazar\u0131 Richard French, hareketin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa u\u011framas\u0131n\u0131n nedeninin \u201ci\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n derin kay\u0131ts\u0131zl\u0131\u011f\u0131\u201d oldu\u011funu belirtir.<\/p>\n

Hayvan haklar\u0131 hareketinin k\u00f6klerinin yaln\u0131zca burjuva ideolojisine dayand\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcndeki sorun, tamamen yanl\u0131\u015f olmas\u0131. Hareket i\u00e7erisinde ku\u015fkusuz burjuva bir unsur yer al\u0131yordu, ama bu unsurun rol\u00fc o kadar abart\u0131l\u0131yor ki, sosyalist d\u00fc\u015f\u00fcncenin harekete doktrin d\u00fczeyindeki katk\u0131s\u0131 da, kad\u0131nlar\u0131n ve i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n pratik kat\u0131l\u0131m\u0131 da g\u00f6z ard\u0131 ediliyor.<\/p>\n

19. y\u00fczy\u0131lda hayvanlarla ilgili kayg\u0131lar b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde Bentham ve Mill gibi liberallerce, Shaw, Henry Salt, ve Edward Carpenter gibi sosyalistlerce dile getirildi. Bu insanlar\u0131n hepsi de hayvanlar\u0131n s\u00f6m\u00fcr\u00fclmesine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131 ve ba\u015fka toplumsal davalarda da etkin olarak yer ald\u0131lar. \u00d6rne\u011fin, hayvanlar\u0131n s\u00f6m\u00fcr\u00fclmesine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan Frances Cobbe, kad\u0131nlar ile \u00e7ocuklara y\u00f6nelik \u015fiddete ve pornografiye de y\u0131lmadan kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yordu. Vejetaryen ve hayvan deneyi kar\u015f\u0131t\u0131 olan Charlotte Despard, Kad\u0131nlar\u0131n Toplumsal ve Siyasal Birli\u011fi\u2019nin genel sekreteriydi ve genel oy hakk\u0131 hareketini destekleyen etkinlikleri nedeniyle hapse girmi\u015fti.<\/p>\n

1907\u2019de Londra\u2019da sendikac\u0131lar feministlerle ve hayvan deneyi kar\u015f\u0131tlar\u0131yla g\u00fc\u00e7lerini birle\u015ftirip hayvan deneylerine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131lar, \u00fcstelik Engels\u2019in erkek eme\u011finin yerini daha ucuz kad\u0131n eme\u011finin alaca\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki uyar\u0131s\u0131na ra\u011fmen… \u201cOld Brown Dog Riots\u201d ad\u0131yla an\u0131lan bu eylem, bug\u00fcn pek az insan taraf\u0131ndan biliniyor. Bu \u00fc\u00e7 grup, Londra \u00dcniversitesi\u2019nden bir grup doktor ve t\u0131p \u00f6\u011frencisiyle d\u00fcped\u00fcz sava\u015f yapt\u0131. Eylemcileri da\u011f\u0131tmak i\u00e7in atl\u0131 polislerin iki kez m\u00fcdahale etmesi gerekti.<\/p>\n

Carol Lansbury, bu olaya ili\u015fkin tarihsel incelemesi The Old\u00a0Brown Dog<\/em>\u2019da, kad\u0131nlar\u0131n da i\u015f\u00e7ilerin de t\u0131bba ku\u015fkuyla bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve hayvanlar \u00fczerinde yap\u0131lan deneylerde, kendileri \u00fczerinde uygulanan bask\u0131n\u0131n simgelerini g\u00f6rd\u00fcklerini anlat\u0131r. \u201c\u00dczerinde deney yap\u0131lmak \u00fczere canl\u0131 halde kesilip bi\u00e7ilen hayvan, kesilip bi\u00e7ilen kad\u0131n\u0131 temsil ediyordu: Jinekolo\u011fun masas\u0131na yat\u0131r\u0131lan kad\u0131n\u0131, zaman\u0131n pornografi edebiyat\u0131nda te\u015fhir edilen kad\u0131n\u0131.\u201d<\/p>\n

Lansbury, tedavi g\u00f6rmeye paralar\u0131 yetmeyen kad\u0131nlar\u0131n, t\u0131p \u00f6\u011frencilerinin e\u011fitiminde model olarak kullan\u0131lmak i\u00e7in g\u00f6n\u00fcll\u00fc olmaya zorlanmak suretiyle nas\u0131l birer e\u011fitim arac\u0131 haline getirildiklerini ayr\u0131nt\u0131s\u0131yla ele al\u0131r. Derslerin malzemesi haline getirilen kad\u0131nlar, haysiyetlerini ayaklar alt\u0131na alacak \u015fekilde, v\u00fccutlar\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli yerlerini elleyip duran onlarca \u00f6\u011frencinin bak\u0131\u015flar\u0131 alt\u0131nda, bir doktor taraf\u0131ndan muayene ediliyor, birer nesneye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcyorlard\u0131.<\/p>\n

\u0130\u015f\u00e7ilerin, hayvanlar\u0131n deneylerde kullan\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kma nedeni, \u201co hayvanlarda kendi suretlerini g\u00f6rmeleri\u201dydi. \u00c7o\u011funlu\u011fun \u00e7\u0131karlar\u0131 u\u011fruna az\u0131nl\u0131\u011f\u0131n ac\u0131 \u00e7ekmesini me\u015fru sayma yakla\u015f\u0131m\u0131 burada da kendini g\u00f6steriyor, i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 ve i\u015fsizler kendi r\u0131zalar\u0131 olmaks\u0131z\u0131n \u201cdeney nesneleri\u201d haline getiriliyor, yoksul insanlar\u0131n cesetleri \u00e7o\u011funlukla anatomi uzmanlar\u0131n\u0131n te\u015frih odas\u0131nda son buluyordu.<\/p>\n

Mezbaha i\u015f\u00e7ileri bile \u00f6ld\u00fcr\u00fclecek hayvanlara i\u015fkence edilmesine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yordu. Mezbaha i\u015f\u00e7ileri sendikas\u0131ndan bir yetkilinin 10 Haziran 1990\u2019da Washington D.C.\u2019deki Hayvanlar \u0130\u00e7in Y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u2019te yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fma, mezbaha i\u015f\u00e7ilerinin bu konudaki duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de devam etti\u011fini g\u00f6sterir. Sendika yetkilisinin hayvanlar ad\u0131na yapt\u0131\u011f\u0131 ate\u015fli konu\u015fma, i\u015f\u00e7ilerin de hayvanlar\u0131n da s\u00f6m\u00fcr\u00fclmekte oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fini g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcne, sendikas\u0131n\u0131n bu hayvanlar i\u00e7in duydu\u011fu kayg\u0131ya i\u015faret eder. Son d\u00f6nemde ya\u015fanan bir trajedi, bu noktay\u0131 bir kez daha g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne serdi. Mart 1992\u2019de, \u00e7o\u011fu siyah kad\u0131nlardan olu\u015fan yirmi be\u015f ki\u015fi North Carolina\u2019daki bir tavuk i\u015fleme fabrikas\u0131nda \u00e7\u0131kan yang\u0131nda hayat\u0131n\u0131 kaybetti. Fabrikan\u0131n sahipleri, i\u015f\u00e7iler tavuk \u00e7almas\u0131n diye yang\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131n\u0131 kapatm\u0131\u015ft\u0131. \u0130\u015f\u00e7iler de hayvanlar da, fabrika sahipleri onlar\u0131 g\u00f6zden \u00e7\u0131kar\u0131labilir birer meta olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in \u00f6ld\u00fc. Bu nedenle i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n hayvanlar\u0131n i\u00e7inde bulundu\u011fu k\u00f6t\u00fc durumla ilgilenmesine \u015fa\u015fmamak gerek.<\/p>\n

Marx hayvan haklar\u0131 fikrini muhtemelen savunmazd\u0131, ama \u015funu da unutmamak gerek: Marx\u2019\u0131n, insan haklar\u0131 fikrine de \u00f6zellikle ilgi g\u00f6stermedi\u011fini g\u00f6rmezden gelmek, bir\u00e7ok solcunun i\u015fine geliyor. Dahas\u0131 Marx hemen hemen b\u00fct\u00fcn kurumlar\u0131 ele\u015ftirmi\u015f olsa da, eserlerinde \u201cbilim\u201di di\u011fer kurumlardan \u00fcst\u00fcn g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcne i\u015faret eden bir\u00e7ok unsur var. Marx, \u201cnesnel\u201d olaca\u011f\u0131 varsay\u0131lan ve bilim insanlar\u0131 taraf\u0131ndan \u00f6\u011frenilen bilginin, i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131 kom\u00fcnist toplum hedefine g\u00f6t\u00fcrmeye yard\u0131mc\u0131 olacak g\u00fc\u00e7l\u00fc teknolojik ara\u00e7lar yarataca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu.<\/p>\n

Her hal\u00fck\u00e2rda, haklarla ilgili yakla\u015f\u0131m\u0131 ne olursa olsun, Marx hayvanlar ile insanlar aras\u0131ndaki en temel fark\u0131n \u201cbilin\u00e7li hayat etkinli\u011fi\u201d dedi\u011fi \u015fey ba\u011flam\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Ona g\u00f6re insan, hayvanlardan farkl\u0131 bir \u015fekilde bilin\u00e7 sahibidir – insan \u201cbizatihi hayat etkinli\u011fini iradesinin ve bilincinin nesnesi haline getirir\u201dken, hayvan \u201chayat etkinli\u011fiyle bir ve ayn\u0131d\u0131r.\u201d<\/p>\n

Marx bu fikri Hegel\u2019den alm\u0131\u015f olabilir. Hegel de hayvanlar\u0131n kendi kendilerinin bilincinde olmad\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Ama Marx\u2019\u0131n yararlanaca\u011f\u0131 tek kaynak Hegel de\u011fildi: Descartes da buna benzer d\u00fc\u015f\u00fcncelere sahipti. \u0130ndirgemeci bilimsel y\u00f6ntemine g\u00f6re, hayvanlar ne bilince ne de hissetme yetisine sahipti. Ne olursa olsun, Marx (ayn\u0131 \u015fekilde Hegel ile Descartes da) \u015f\u00fcphesiz yan\u0131l\u0131yordu. Bug\u00fcn hayvanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun bilin\u00e7, hissetme yetisi ve zek\u00e2 sahibi oldu\u011fundan ku\u015fku duyacak pek az insan olsa gerek. Haklar meselesini bir yana b\u0131rakal\u0131m, insand\u0131\u015f\u0131 hayvanlar\u0131n, en az\u0131ndan, kapitalist bir sistemde \u00e7ok temel y\u00f6nlerden \u201cyabanc\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131\u201d s\u00f6ylemek hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n

Hollandal\u0131 filozof Barbara Noske\u2019nin dikkat \u00e7ekti\u011fi gibi, sanayi ve orduyla yak\u0131n ba\u011flar\u0131 olan h\u00e2kim kapitalist tar\u0131m ve biyomedikal ara\u015ft\u0131rmalar ba\u011flam\u0131nda, hayvanlar esasen birer \u201cmakine\u201d muamelesi g\u00f6r\u00fcyor. Kafeslerde tutulduklar\u0131 i\u00e7in, v\u00fccutlar\u0131n\u0131n do\u011fal olarak gereksinim duydu\u011fu bir\u00e7ok hareketi yapamad\u0131klar\u0131 i\u00e7in kendi do\u011falar\u0131na yabanc\u0131la\u015f\u0131yorlar, ba\u015fka hayvanlara yabanc\u0131la\u015f\u0131yorlar, do\u011fal ortamlar\u0131na yabanc\u0131la\u015f\u0131yorlar.<\/p>\n

O halde, h\u00e2kim g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn aksine, hayvanlar\u0131n g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc muameleyle ilgili duyarl\u0131l\u0131k elit kesimle s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildi, kad\u0131nlar taraf\u0131ndan, i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 taraf\u0131ndan, solcu entelekt\u00fceller taraf\u0131ndan payla\u015f\u0131l\u0131yordu. Hayvanlar\u0131n hayat ko\u015fullar\u0131yla ilgilenen burjuva unsurlar vard\u0131 \u015f\u00fcphesiz, onlar da en ba\u015fta, sahiplerinin mal\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclen kedi k\u00f6peklerle ilgileniyorlard\u0131. Ama modern hayvan hareketinin geli\u015fimindeki yeg\u00e2ne, hatta ba\u015fat rol\u00fc bu unsurlara atfetmek kesinlikle yanl\u0131\u015f olur.<\/p>\n

HAYVAN REFAHI YAKLA\u015eIMI VE HAYVANLARIN M\u00dcLK STAT\u00dcS\u00dc<\/h3>\n

Bir\u00e7ok ilerici, hayvan refah\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 me\u015fru g\u00f6r\u00fcr ve hayvanlara olabildi\u011fince \u201cnazik\u201d davranmam\u0131z gerekti\u011fini savunur. Gelgelelim, hayvanlar\u0131n herhangi bir hakk\u0131 oldu\u011fu fikrini reddederler. Belli ko\u015fullar alt\u0131nda, hayvanlar\u0131 \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde s\u00f6m\u00fcrmenin me\u015fru oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler. Ama buradaki sorun \u015fu: Hayvan haklar\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k hayvan refah\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131, hayvanlar\u0131n i\u00e7inde bulundu\u011fu durumu iyile\u015ftirmede, hatta \u00e7ektikleri ac\u0131lar\u0131 azaltmada bile asla i\u015fe yaramaz.<\/p>\n

\u0130nsanlardan farkl\u0131 olarak hayvanlar\u0131n herhangi bir hakka sahip olamayaca\u011f\u0131 savunulur. \u0130ngiliz Uluslar Toplulu\u011fu \u00fclkeleri ile ABD\u2019nin mevcut hukuk sisteminde ve hemen hemen b\u00fct\u00fcn Avrupa \u00fclkelerinin meden\u00ee kanunlar\u0131nda, hayvanlar insanlar\u0131n mal\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr: Sadece birer \u201cnesne\u201ddir onlar.<\/p>\n

Ku\u015fkusuz, hayvanlar\u0131n m\u00fclk stat\u00fcs\u00fcn\u00fc de\u011fi\u015ftirme ve hayvanlara hak tan\u0131ma yolunda g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde baz\u0131 de\u011fi\u015fiklikler i\u00e7eren, en az\u0131ndan insanlara hayvanlar\u0131 dolays\u0131z olarak ilgilendiren baz\u0131 sorumluluklar y\u00fckleyen bir\u00e7ok yasan\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ink\u00e2r etmiyoruz. Ama bu yasalar hayvan refah\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 temel al\u0131yor. Bu da, hayvanlar\u0131n insanlar\u0131n mal\u0131 oldu\u011funu kabul eden, \u201cinsanca\u201d yollarla ve \u201cgerekli\u201d oldu\u011fu s\u00fcrece s\u00f6m\u00fcr\u00fclmelerinde sak\u0131nca g\u00f6rmeyen bir yakla\u015f\u0131m.<\/p>\n

Hukuk sisteminde hayvanlar\u0131n m\u00fclk olarak de\u011ferlendirilmesinin nedeni ortada: Kapitalist toplumumuzda hayvanlar\u0131n s\u00f6m\u00fcr\u00fclmesi i\u015flevsel a\u00e7\u0131dan vazge\u00e7ilmez. G\u0131dadan savunmaya, kozmetikten tekstile, ila\u00e7 sekt\u00f6r\u00fcne kadar neredeyse b\u00fct\u00fcn sanayi kollar\u0131nda hayvanlar ya da hayvan \u00fcr\u00fcnleri kullan\u0131l\u0131yor. Hayvanlar\u0131n m\u00fclk stat\u00fcs\u00fc, k\u00f6lelere sahiplerinin, kad\u0131nlara e\u015flerinin ya da babalar\u0131n\u0131n mal\u0131 olarak muamele edilmesinden hi\u00e7 de farkl\u0131 de\u011fil. Hissetme yetisine sahip varl\u0131klar\u0131n k\u00f6le ya da mal stat\u00fcs\u00fcne indirgendi\u011fi hi\u00e7bir durumda, \u201csahip\u201dleriyle aralar\u0131nda \u00e7\u0131kan \u00e7\u0131kar \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131nda kazanan taraf onlar olmayacakt\u0131r. K\u00f6le sahiplerinin k\u00f6lelerini nedensiz yere \u00f6ld\u00fcrmesini yasaklayan kanun hi\u00e7bir zaman uygulanmad\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc mahkemeler kendi \u201cmal\u201d\u0131na kasten zarar veren bir ki\u015finin ge\u00e7ici delilik ya\u015fad\u0131\u011f\u0131na karar veriyordu. \u201cParmak hesab\u0131\u201d ifadesi, erkeklerin e\u015flerini ba\u015fparmaklar\u0131n\u0131 ge\u00e7ecek kal\u0131nl\u0131kta bir sopayla d\u00f6vmesini yasaklayan bir kanuna dayan\u0131r. Bu, kocalar\u0131n\u0131n mal\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclen ama ahlak\u00ee muameleyi de hak ettikleri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen kad\u0131nlar\u0131 korumak amac\u0131yla tasarlanm\u0131\u015f \u201crefah temelli\u201d bir yasayd\u0131.<\/p>\n

HAYVAN HAKLARI?<\/h3>\n

Sol \u015fu soruyla asla y\u00fczle\u015fmedi: \u0130nsand\u0131\u015f\u0131 hayvanlara, hukuk\u00ee stat\u00fclerini belirlemek amac\u0131yla, mal muamelesi etmek ahlak\u00ee a\u00e7\u0131dan kabul edilebilir mi? Sol bu soruyla hesapla\u015fmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, hayvan refah\u0131 kuram\u0131n\u0131 destekleyip hayvan haklar\u0131 kuram\u0131n\u0131 g\u00f6z ard\u0131 etti. Ama b\u00f6yle yapmakla, hayvan haklar\u0131 hareketinin temelinde yatan g\u00fc\u00e7l\u00fc bir doktrini de g\u00f6rmezden geldi.<\/p>\n

Bu doktrin, \u201ct\u00fcrc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u201d, yani t\u00fcr ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n reddidir. T\u00fcrc\u00fcl\u00fck, bir varl\u0131\u011f\u0131n ahlak\u00ee cemaate dahil olup olamayaca\u011f\u0131na hangi t\u00fcr\u00fcn \u00fcyesi oldu\u011funa bakarak karar vermektir. Ama t\u00fcr\u00fcn ahlak\u00ee a\u00e7\u0131dan belirleyicilik mertebesine y\u00fckseltilmesi, \u0131rk\u0131n ya da cinsiyetin b\u00f6yle bir mertebeye y\u00fckseltilmesinden farkl\u0131 de\u011fil.<\/p>\n

T\u00fcr ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 reddetmek, farkl\u0131 t\u00fcrler aras\u0131nda ahlak\u00ee de\u011ferlendirme ba\u011flam\u0131nda \u00f6nemli olacak baz\u0131 farkl\u0131l\u0131klar bulunabilece\u011fini reddetmek ve b\u00fct\u00fcn t\u00fcrlere ayn\u0131 muameleyi g\u00f6stermek anlam\u0131na gelmez. Sadece, farkl\u0131 muamelenin tek gerek\u00e7esi olarak t\u00fcr\u00fc g\u00f6steremeyece\u011fimiz anlam\u0131na gelir.<\/p>\n

\u201cHak\u201d kavram\u0131n\u0131 hayvanlar\u0131 da i\u00e7ine alacak \u015fekilde geni\u015fletmeyi savunan Tom Regan, alg\u0131lama, hat\u0131rlama, arzulama, kendinin fark\u0131nda olma, gelecek duygusu ta\u015f\u0131ma ve hissetme yetilerine sahip olan b\u00fct\u00fcn hayvanlar\u0131 \u201cbir hayat\u0131n \u00f6znesi\u201d olarak adland\u0131r\u0131r ve biyolojik anlamda canl\u0131 olman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra psikolojik bir kimlik duygusuna da sahip olduklar\u0131n\u0131 savunur. Bir hayat\u0131n \u00f6znesinin hayat\u0131, ba\u015fkalar\u0131 o hayata ne de\u011fer bi\u00e7erse bi\u00e7sin, kendi i\u00e7inde de\u011ferlidir. Regan kendi i\u00e7inde de\u011fer ta\u015f\u0131yan canl\u0131lara zarar verilmemesi gerekti\u011fini savunur.<\/p>\n

Ku\u015fkusuz, hayvanlar\u0131n hak sahibi oldu\u011funu kabul ettikten sonra, ne gibi haklara sahip olduklar\u0131n\u0131 da belirlememiz gerekir. Bu yaz\u0131da bu haklar\u0131n tam bir listesini sunmak gibi bir amac\u0131m\u0131z yok. Ama herhangi bir hak sahibine en ba\u015fta tan\u0131nmas\u0131 gereken hak, mal yerine konmama hakk\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bir hayvan\u0131n mal yerine konmama hakk\u0131na sahip oldu\u011fu kabul edilirse, hayvanlar\u0131n deneylerde veya g\u0131da sa\u011flamak ya da e\u011flendirmek amac\u0131yla kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 me\u015frula\u015ft\u0131rmak zor, hatta belki de imk\u00e2ns\u0131z hale gelir.<\/p>\n

Hayvan haklar\u0131yla ilgili tart\u0131\u015fmada, haklar\u0131 hayvanlar\u0131 da i\u00e7ine alacak \u015fekilde geni\u015fletmek zorunda olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc hayvanlar\u0131n ahlaken hak sahibi olamayacaklar\u0131n\u0131 iddia edenler oldu. Bu teze g\u00f6re haklar insanlar taraf\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve sadece insanlar\u0131n hak talebinde bulunmas\u0131 uygundur.<\/p>\n

Tarihsel a\u00e7\u0131dan haklar k\u00f6kenleri itibariyle ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bir elitin \u00fcr\u00fcn\u00fcyd\u00fc. Magna Carta\u2019n\u0131n imzalanmas\u0131nda i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n pay\u0131 yoktu. Hak kavram\u0131 giderek daha geni\u015f kesimleri i\u00e7ine alacak \u015fekilde geni\u015fletildi, yoksa hak kavram\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131ndan beri b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131 ve yaln\u0131zca insanlar\u0131 kapsamas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemi\u015fti. Bug\u00fcn hukuk, ne hak kavram\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131nda rol oynamas\u0131 ne de herhangi bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck ta\u015f\u0131mas\u0131 s\u00f6z konusu olabilecek \u00e7ocuklara ve zihinsel \u00f6z\u00fcrl\u00fclere de haklar tan\u0131yor. Hayvan haklar\u0131 s\u00f6z konusu oldu\u011funda \u00e7etin sorular\u0131n g\u00fcndeme gelmesi ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz, ama ayn\u0131 durum insan haklar\u0131 i\u00e7in de ge\u00e7erli.<\/p>\n

HAYVAN \u00d6ZG\u00dcRLE\u015eMES\u0130 \u0130NSAN \u00d6ZG\u00dcRLE\u015eMES\u0130D\u0130R<\/h3>\n

T\u00fcrc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn reddi, di\u011fer \u00f6nyarg\u0131 bi\u00e7imlerinin de reddedilmesi gere\u011fini i\u00e7erdi\u011fi i\u00e7in g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr. Hayvan haklar\u0131 savunucular\u0131 hayvanlar\u0131n s\u00f6m\u00fcr\u00fclmesine ahlaken yanl\u0131\u015f oldu\u011fu i\u00e7in kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc hayvanlar\u0131n s\u00f6m\u00fcr\u00fclmesi, ahlak\u00ee cemaate ait olma kriterinin keyf\u00ee ve ahlakla ilgisiz bir bi\u00e7imde belirlenmesine dayan\u0131r – t\u0131pk\u0131 \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k, cinsiyet\u00e7ilik ya da homofobi gibi.<\/p>\n

T\u00fcrc\u00fcl\u00fck insand\u0131\u015f\u0131 hayvanlar\u0131n iktisad\u00ee \u00e7\u0131kar ad\u0131na s\u00f6m\u00fcr\u00fclmesine g\u00f6z yumar, t\u0131pk\u0131 iktisad\u00ee adaletsizli\u011fin i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n s\u00f6m\u00fcr\u00fclmesine yol a\u00e7mas\u0131 gibi. Hayvan haklar\u0131n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 yoksullar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131na ters d\u00fc\u015fmez; bilakis, onlar\u0131n yarar\u0131nad\u0131r. Hayvanc\u0131l\u0131k sadece ekolojiyi tahrip etmekle kalm\u0131yor, yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn b\u00fct\u00fcn sakinlerini besleyecek kadar g\u0131da \u00fcretilmesini de engelliyor. Hayvan haklar\u0131 savunucusu b\u00fct\u00fcn hayvanlar i\u00e7in adalet talep eder – insan ya da insand\u0131\u015f\u0131.<\/p>\n

SONU\u00c7<\/h3>\n

T\u00fcrc\u00fcl\u00fc\u011fe kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmak, kapitalizmde b\u00fct\u00fcn ezilenlerin s\u00f6m\u00fcr\u00fclmesine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmay\u0131 gerektirir; insan hayvanlar\u0131n [human animals<\/em>] ezilmesine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan b\u00fct\u00fcn solcular, kendilerine \u015fu soruyu sormal\u0131: Neden haklar s\u00f6z konusu oldu\u011funda, yery\u00fcz\u00fcn\u00fc payla\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z, hissetme yetisine sahip di\u011fer canl\u0131lar\u0131 d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rak\u0131yorlar? Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, hayvan haklar\u0131 hareketi i\u00e7erisindeki insanlar\u0131n da \u015funu anlamas\u0131 gerek: Tutarl\u0131 bir hayvan haklar\u0131 hareketi, b\u00fct\u00fcn canl\u0131lar i\u00e7in adalet talebinde bulunmal\u0131. Aksi halde hareketimizin insanlar\u0131 umursamad\u0131\u011f\u0131 ele\u015ftirisini hakl\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131r\u0131z.<\/p>\n

ABD\u2019nin son d\u00f6nemdeki asker\u00ee faaliyetleri ve gizli so\u011fuk sava\u015f taktikleri sonucu d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda demokrasinin yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 iddialar\u0131na ra\u011fmen, d\u00fcnya ekonomisi b\u00fcy\u00fck bir tehdit alt\u0131nda. Giderek daha \u00e7ok say\u0131da iktisat\u00e7\u0131 kapitalist sistemin da\u011f\u0131lmakta oldu\u011funu ve yerine ba\u015fka bir sistemin getirilmesi gerekti\u011fini kabul ediyor. O ba\u015fka sistemin neye benzeyece\u011fi, \u00f6zg\u00fcrle\u015fme i\u00e7in yola \u00e7\u0131kan b\u00fct\u00fcn karde\u015flerimizi kucaklamak konusundaki kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131za ve isteklili\u011fimize ba\u011fl\u0131.<\/p>\n

http:\/\/www.animal-law.org\/library\/left.htm<\/em> adresinde<\/p>\n

yer alan, \u201cThe American Left Should Support Animal Rights: A Manifesto\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 metinden derlenmi\u015ftir<\/p>\n<\/div>\n

(*)\u00a0<\/em><\/strong>Kaynak:\u00a0Anna E. Charlton<\/a>, Sue Coe<\/a>, Gary L. Francione<\/a> , \u00c7eviren : El\u00e7in Gen<\/a> | (Say\u0131 : 195 – Temmuz 2005)<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Anna E. Charlton, Sue Coe, Gary L. Francione (*) \u00c7ev: El\u00e7in Gen Hayvan haklar\u0131 hareketi ge\u00e7ti\u011fimiz yirmi y\u0131l i\u00e7inde muazzam bir geli\u015fme g\u00f6sterdi, hayvan haklar\u0131 savunucular\u0131 da hayvanlar\u0131n deneylerde, g\u0131da, tekstil ve e\u011flence sekt\u00f6rlerinde kullan\u0131lmas\u0131na etkin bi\u00e7imde kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131lar. Bu konuyu kamuoyunun g\u00fcndemine ta\u015f\u0131may\u0131 ba\u015fard\u0131k. Yan\u0131k deneylerinde alev lambas\u0131yla da\u011flanan taz\u0131lar\u0131n ve domuzlar\u0131n, hi\u00e7bir i\u015fe …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4422,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[120,58,132,83],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dokuzadabirdeniz.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4421"}],"collection":[{"href":"https:\/\/dokuzadabirdeniz.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dokuzadabirdeniz.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dokuzadabirdeniz.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dokuzadabirdeniz.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4421"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/dokuzadabirdeniz.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4421\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4423,"href":"https:\/\/dokuzadabirdeniz.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4421\/revisions\/4423"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dokuzadabirdeniz.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4422"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dokuzadabirdeniz.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4421"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dokuzadabirdeniz.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4421"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dokuzadabirdeniz.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4421"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}